Сизнинг компаниянгизда истиқболли ғоялар «биз буни аввал синаб кўрганмиз, ўхшамаган» деган жумла билан рад этиладими? Бугун биз юзлаб бизнес лойиҳаларнинг фойдасини сезилмасдан «еб битирадиган» психологик ҳодиса — «Чўртан балиқ эффекти» ёки ўрганилган ожизлик ҳақида гаплашамиз.

«Чўртан балиқ эффекти» нима?

Бир экспериментни тасаввур қилинг: аквариумдаги чўртан балиқни овқатдан шиша тўсиқ билан ажратиб қўйишади. Балиқ ўлжани кўради, унга ташланади, лекин ҳар сафар кўзга кўринмас тўсиққа урилади. Ўнлаб муваффақиятсиз уринишлардан сўнг шишани олиб ташлашади.

Натижа ҳайратланарли: чўртан балиқ овқатнинг ёнида сузиб юради ва… очликдан ўлади. Унинг онг остида «мумкин эмас», «оғриқли», «ўхшамайди» деган тушунча муҳрланиб қолган. Тўсиқ энди йўқ, лекин руҳий барьер сақланиб қолган.

Психологияда бу «ўрганилган ожизлик» деб аталади. Бизнесда эса — ўтмишдаги муваффақиятсизликлардан қолган «фантом оғриқлар».

Бу ҳаётда ва маркетингда қандай ишлайди?

Ҳар биримиз ўзимиз билан «ғишт тўлдирилган кўзга кўринмас чемодан»ни кўтариб юрамиз: эски рад жавоблари, омадсиз лойиҳалар, қадримиз туширилган лаҳзалар. Бу кўзга кўринмас деворлар бизнинг қарорларимизни иқтисод қилган қонунлардан кўра кучлироқ бошқаради.

Мия бизни алдайдиган 3 та сабаб:

1. Оғриқ хотираси: «Шишага урилиш» узоқ вақт эсда қолади. Мия янги имкониятларни блоклайди, чунки қўрқув сигнали потенциал фойдадан кўра устунроқ туради.

2. Мантиқий хато: Агар бирор гипотеза 2020 ёки 2022 йилда ишламаган бўлса, биз автоматик равишда 2026 йилда ҳам ишламайди деб ҳисоблаймиз. Лекин бозор — тирик организм, у ҳар куни ўзгаради.

3. Қизиқувчанликнинг йўқолиши: Шароитлар бутунлай ўзгарган бўлса ҳам, биз вазиятни қайтадан текшириб кўришга (ҳеч бўлмаса «таяқ билан туртиб кўришга») ҳаракат қилмаймиз.

Бизнесдаги 3 та асосий тўсиқ (ўзингизни танидингизми?)

Амалиётда «чўртан балиқ эффекти» бой берилган имкониятларга айланади:

• Инновациялардан воз кечиш: «Биз CRM/аналитика/янги трафик каналини уч йил олдин синаганмиз. Фойда бермаган». Дўстим, бозор ва воситалар аллақачон ўзгарган!

• Нарх белгилашдаги қўрқув: «Нархни ошириб бўлмайди — мижозлар кетиб қолади». Буни пандемия давридан бери нархни ўзгартирмаганлар айтади, ваҳоланки инфляция ва маҳсулот сифати анча ўсган.

• Кенгайишдан қўрқиш: «Бир марта ишчи олишда ёки ишни топширишда (делегирование) куйганмиз — энди керак эмас».

Хулоса: «Шиша»ни қандай олиб ташлаш мумкин?

Ҳозир ўзингизга битта ҳалол савол беринг: «Мени тўхтатиб турган нарса — ҳақиқий тўсиқми ёки шунчаки шундай ўйлашга ўрганиб қолганманми?»

Агар сиз гипотезаларни ҳозир ва шу ерда амалда текширмаётган бўлсангиз — сиз иллюзия ичида яшаяпсиз. Кўпинча муаммо бозорда, мижозларда ёки бюджет етишмовчилигида эмас. Муаммо шундаки, шиша аллақачон йўқ, сиз эса эски чизиқ бўйлаб сузишда давом этяпсиз.

Маркетолог сифатида мен тадбиркорларда бу эффектга кўп дуч келаман. Менинг вазифам — мижозни йўл очиқ эканлигига ишонтириш. Агар ҳаракат қилиб кўрмасангиз, жавоб ҳар доим бир хил бўлади: «маркетинг ишламаяпти».

Маркетингингизга янги назар керакми?

Агар бизнесингиз кўзга кўринмас деворга урилаётганини ҳис қилаётган бўлсангиз — келинг, биргаликда таҳлил қиламиз.

👉 Telegram орқали ёзинг: @avarek_uz 📞 Қўнғироқ қилинг: +998935404510

Келинг, аквариумингизда шиша қолган-қолмаганини текшириб кўрамиз!

#БизнесПсихологияси #МаркетингСтратегияси #Ривожланиш #ЧўртанБалиқЭффекти #БизнесМаслаҳат #Тадбиркорлик #avarek_uz #ЎзбекистонБизнес